woensdag 8 oktober 2025

https://www.bommelerwaardgids.nl/nieuws/algemeen/22235/boek-schipbruggen-een-verdwenen-wereld

HEDEL - Nederland kende vroeger in totaal elf schipbruggen waaronder over de IJssel bij Doesburg, Zutphen en Deventer én over de Maas bij Hedel. Historisch onderzoeker Wilke D. Schram schreef een boek over deze verdwenen en vergeten wereld: ‘Schipbruggen 1600-1952. Tussen veerponten en vaste bruggen’. Schipbruggen bestaan uit een serie schepen, waarop een wegdek was geplaatst. Ooit waren ze onmisbare schakels voor boeren, reizigers en kooplieden om de grote rivieren in ons land over te steken. Ze vervingen de traditionele veerponten en sommige bleven tot na de Tweede Wereldoorlog in gebruik. De bruggen waren heel belangrijke knooppunten voor het wegverkeer. Ook in Hedel lag er geruime tijd een schipbrug. Wie kort na de Napoleontische tijd de weg nam van Den Bosch via Utrecht naar Amsterdam kwam drie veerponten tegen: bij Hedel over de Maas, bij Zaltbommel over de Waal en bij Vianen over de Lek. Na lang jarenlang aandringen kreeg Vianen in 1840 een schipbrug en ’Den Bosch meende niet achter te kunnen blijven: vanaf 1850 werd actief druk uitgeoefend op de regering in Den Haag.

Hedel
Na tien jaar aan het lijntje te zijn gehouden kon in 1861 de Rijksschipbrug bij Hedel, net aan de andere zijde van de Maas gelegen, in gebruik worden genomen. Bij de aanleg van de spoorbrug bij Hedel in 1870 moest de schipbrug verhuizen. Ze kreeg een noodhaven vóór het fort Crèvecoeur. Toen in 1937 de vaste verkeersbrug over de Maas gereedkwam, was de schipbrug in zo’n slechte staat, dat Rijkswaterstaat het niet aandurfde enkele brugschepen in te zetten als tijdelijke vervanger van een te renoveren brug in Middelburg.

Ontmoetingsplek
“Is het jammer dat de schipbruggen zijn verdwenen?”, vraagt Schram zich af. “Iedereen die een schipbrug passeerde voelde het water, de wind en de zon, de brug kreunde en kraakte, de golven spatten, het wegdek rees en daalde, alles was in beweging. De brug was een ontmoetingsplek met een leugenbankje, een veerhuis tevens café, een plek om kattenkwaad uit te halen, je popje te verliezen, afscheid te nemen van je geliefde, noem maar op. Er was altijd wat te doen, een levendige en romantische plek om met plezier te vertoeven.” Toch brachten de schipbruggen ook grote nadelen met zich mee. Bij storm en kruiend ijs raakten schipbruggen in moeilijkheden en werden ze, als men er op tijd bij was, in een noodhaven gedirigeerd. Anders raakten de schepen op drift of werden ze door het ijs gekraakt.

Handkracht
Zulke grote constructies dwars over de rivier blokkeerden de scheepvaart. Elke schipbrug had daarom een stuk dat kon worden uitgevaren, vaak met handkracht, vanaf 1900 met motoren. Als passant moest je dan wachter: je wist dus nooit zeker of je wel naar de overkant kon, of hoelang je moest wachten.

Hoog water
Een derde probleem: bij hoog water stond de brug bol en bij laag water hol: dan moest je aan de ene kant omhoogklauteren, en aan de andere kant kukelde je bijna naar beneden. Daar was al rond 1700 een inventieve oplossing voor gevonden: maak het wegdek los van de schepen en draai of takel het wegdek waar nodig op en neer. In het boek van Schram worden meerdere voorbeelden genoemd van deze zogenoemde ‘kakefeiten’.

Het verhaal over de schipbrug van Hedel, maar ook de verhalen achter de tien andere schipbruggen die Nederland rijk waren zijn te vinden in het nieuwe boek ‘Schipbruggen 1600-1952. Tussen veerponten en vaste bruggen’. Het boek met harde band omvat 250 pagina’s, is ruim geïllustreerd, deels in kleur, en kost 30 euro. Het is te koop in de boekhandel of via de webshop van uitgeverij Verloren in Hilversum https://verloren.nl/webshop